عبور از فیلتر بایدها و نبایدها

نگاهی به استانداردهای مبلمان در فضاهای شهری

ساره گودرزی
شاید بتوان گفت، بخشی از خوانایی شهر به وسیله مبلمان شهری میسر می‌شود و به همین دلیل است که گاهی عدم توجه به طراحی مناسب مبلمان شهری باعث ایجاد آشفتگی در فضای شهری می‌شود، شاید جالب باشد بدانید به گفته کارشناسان این حوزه، بیش از 80 نوع مبلمان شهری در ایران داریم که هر کدام آن 12 یا 13 نوع تعریف و کاربرد در فضاهای شهری دارد، در این میان اما باید توجه داشت که طراحی مبلمان شهری نباید سلیقه ای باشد و باید فاکتورهای مختلفی مانند توجه به اقلیم و آب و هوا، فرهنگ و سنت‌های اجتماعی و مکان‌یابی و موقعیت آنها را زمان طراحی مبلمان شهری در نظرگرفت، در این گزارش نگاهی کوتاه داریم به استانداردهای مبلمان شهری که در ادامه می خوانید.
خلاقیت فراموش نشود
مبلمان شهری انواع مختلفی دارد و هر کدام، از حیطه طراحی شهری، با هدف هاوت شهر و سیمای آن گام بر می‌دارد و می‌توان گفت آینه‌ای از فرهنگ شهر است. صندلی‌ها و نیمکت‌ها، ایستگاه‌های اتوبوس، سطل‌های زباله، بیلبوردها و تابلوهای آگهی، المان‌ها و نمادهای شهری را می‌توان از جمله عناصر مبلمان شهری معرفی کرد.
دکتر سیدرضا مرتضایی، عضو هیات علمی، دانشکده معماری و شهرسازی درباره مبلمان‌های شهری می‌گاود: «مبلمان شهری یکی از عناصر موجود در خیابان است که می‌توان سه گروه استاندارد را برای آنها در نظر بگیریم؛ نخست استانداردهایی که در خیابان، میدان، معبر یا شهر قرار دارد، گروه دوم استانداردهای محصول و گروه سوم استانداردهای فنی. در این میان بخش از طراحی‌های مبلمان شهری، تابع استانداردهایی است که در خیابان، میدان و شهر باید رعایت شود، به عنوان مثال ملاحظاتی در حوزه ایمنی داریم و مبلمان شهری در مواردی کاملا تابع استانداردهای حاکم بر خیابان و شهر است. ولی گروه دیگر استانداردها که به خود محصول اختصاص دارد، یعنی متناسب با اینکه مبلمان شهری چیست، استانداردهای اوژه در نظر گرفته شود، به عنوان مثال صندوق پست در همه کشورها ملاحظات و استانداردهای خاص خود در رنگ، ارتفاع، شکل و طراحی دارند.»
او در ادامه صحبت‌های خود به گروه سوم استانداردهای مبلمان شهری اشاره می‌کند و می‌افزاید: «مجموعه استانداردهای عمومی مثل استانداردهای فنی، اقتصادی، زیست محیطی یا مواردی که باید ضد وندالیسم باشند در گروه سوم بررسی می‌شود، به عنوان مثال در گذشته که بیشتر کیوسک بود، به جای شیشه از پلی کربنات باید استفاده کنند تا خیلی در معرض آسیب نباشد، یا بعضی از عناصر در ارتفاعی نصب شود که به راحل قابل دسترس نباشد و نتواند مورد سرقت یا دستبرد قرار گیرد. فارغ از این سه مورد طی مطالعاتی که در این زمینه انجام شده‌است، استانداردها و الگوهای پیشرفته مبلمان شهری هم معرفی شده‌است که این موارد به هفت بخش تقسیم می‌شوند که شامل اقلیم و خرده اقلیم‌ها، گوناگونی و تنوع، انعطاف‌پذیری، مردم‌واری، پیش زمینه و پس زمینه، خلاقیت و خوانایی است.»
دکتر مرتضایی یادآور می‌شود: «در این میان نکته‌ای که درباره الگوها یا استانداردهای پیشرفته مد نظر ما بودند، در سه گروه استاندارد دسته‌بندی شد که شرایط اولیه‌ای است که مبلمان شهری باید از آن برخوردار باشند، اما اگر می‌خواهیم به نتیجه مطلوب برسیم باید در سطح بالاتری به این موارد نگاه کنیم، مثلا در حوزه اقلیم و خرده اقلیم، غیر از آنچه در استاندارد ملی برای ایستگاه یا سرپناه اتوبوس وجود دارد، باید به خود مکان جغرافیایی ایستگاه هم توجه شود و به عواملی چون گرمسیر بودن منطقه یا باران خیز بودن توجه شود، اینکه اساسا ایستگاه آیا در جایی که قرار می‌گیرد سد معبر یا سد منظر می‌کند یا خیر، توجه به این موضوعات در نهایت بحث را به سمتی می‌برد که باید از شرایط مکانی که قرار است نصب شود مطلع باشیم، این موضوع نشان می‌دهد که الگوهای پیشرفته به دنبال نسخه واحد برای همه جا نیست.»
این استاد دانشگاه با اشاره به بحث گوناگونی و تنوع در مبلمان شهری، می‌گوید: «در بعضی مواقع ما تراکم و شلوغی المان داریم، در برخی مواقع ممکن است ارتفاع ساختمان، بافت تجاری یا تاریخی محل همه موجب شود که ما شاید بتوانیم یک ریتم متفاوتی در این المان‌ها داشته باشیم و به این برمی‌گردد که طراح چه درکی از طراحی و نصب عناصر در آن منابع داشته باشد، همچنین در بحث انعطاف‌پذیری نیز طراح به دنبال آن است که عناصر مبلمان شهری راحت باشد و بتواند خود را با شرایط مختلف وفق دهد، مردم‌واری نیز به این موضوع اشاره دارد که عنصر مبلمان شهری باید بر اساس نیازهای استفاده کننده اعم از کودک، خردسال، کهنسال، زنان باردار، افراد معلول و دیگر افراد جامعه طراحی شود. پیش‌زمینه و پس‌زمینه نیز به این موضوع اشاره دارد که مکانی که مبلمان شهری قرار می‌گیرد در پیش و پس زمینه آن نباید عناصر مزاحمی وجود داشته باشد یا بنای با ارزشی نباشد که این مبلمان جلو دیده‌شدن آن را بگیرد، و ارزش زیبایی‌شناسی آن را تحت تاثیر قراردهد.»
به گفته او، عنصر خلاقیت در طراحی مبلمان شهری اهمیت زیادی دارد، خلاقیت مفهوم گسترده‌ای دارد که امکان استفاده از عناصر مختلف و فکرهای متنوع برای آن وجود دارد، به نظر من طراح باید این فرصت را داشته‌باشد که هر جایی که امکان دارد از الگوهای رایج و عمومی‌تر فاصله بگیرد و در مقابل از عناصر خلاق استفاده‌کنیم.»
خوانایی شرط اصلی
اجزای مبلمان شهری، دو ویژگی اساسی دارند: کارکردی بودن و زیبایی، که در صورت داشتن هر دو ویژگی، می‌توانند نیاز عملکردی و بصری شهروندان را همزمان برآورده سازند. البته این امر، مستلزم در نظرگرفتن مقوله‌های متعددی در طراحی اجزای مبلمان شهری است که نه تنها رنگ، هماهنگی با محیط پیرامون، دوام، ایمنی و اقتصادی بودن آنها مورد نظراست، بلکه باید از نظر عملکردی، جانمایی مناسبی در سطح شهر داشته‌باشند تا بتوانند پاسخگوی نیاز شهروندان باشند. در این میان، خوانایی مفهوم پیشرفته‌ای در الگوها به شمار می‌آیند، به گونه‌ای که می‌گویم عنصر مبلمان شهری باید برای گروه استفاده کننده و مخاطبان واضح و روشن باشد و شکل استفاده آن را به اشتباه نیندازد.
دکتر مرتضایی در این زمینه می‌گوید: «خوانایی یعنی اینکه محصول برای هر گروهی که طراحی شده باید توسط آن گروه به خوبی و بدون خطا استفاده شود. به عنوان مثال شما از دستگاه خودپرداز استفاده می‌کنید اما دائما دچار اشتباه می‌شود، این موضوع دو دلیل دارد نخست اینکه شما در گروه اصلی استفاده‌کننده نیستید و حالت دوم این است که آن محصول دارای خلاهای پیش‌بینی نشده‌است، ما در شهر خود از این موارد زیاد داریم که محصول یک چیز را می گوید اما عملکرد چیز دیگری است، به عنوان مثال شما بر روی نیمکتی نشسته‌اید که راحت نیست و عملا نیاز شما را برآورده نمی‌کند، چون طراح به نیاز گروه استفاده کننده توجه نکرده‌است، یا امکان دارد فردی به همراه فرزندش به پارک برود و ببیند عناصری که در پارک برای بچه‌ها است، با وجود اینکه جذابیت دارد اما آنها را به خطا و اشتباه می‌اندازد و مممکن است خطری برای آنها ایجادکند. به عنوان مثال مدتی سرسره‌هایی در برخی پارک‌ها نصب شده‌بود که حدود 5 متر ارتفاع داشت، کودکان بدون توجه به ایمنی از آن استفاده می‌کردند اما به شدت سلامتی و جانشان در خطر بود.»
او ادامه می‌دهد: «به همین دلیل است که می گویم خوانایی بحث مهمی است و باید با توجه به گروه استفاده‌کننده، درک آنها از محصول، شیوه استفاده و عملکردها تاکید دارد. طراحان باید در نظر داشته‌باشند که اگر آبخوری‌ای را طراحی می‌کنند که ارتفاع آن برای کودکان یا معلولان مناسب نیست، یعنی ما یک محصول ناخوانا داریم. ما باید همه اقشار جامعه را در نظر بگیریم در طراحی شهری وقتی بحث اختلاف سطح پیش می‌آید، باید در کنار پله حتی اگر دو پله می‌گذاریم حتما یک رمپ و شیب گذاشته‌شود چون از آن رمپ هم کودک و هم سالمند و معلول با ویلچر استفاده‌می‌کند. همچنین باید با توجه به مکانی که طراحی می‌شود، خیابان، میدان و پارک آنالیزی از کسانی که از مکان‌ها استفاده می‌کند و بعد در تناسب با گروه‌های استفاده‌کننده داشته‌باشیم و طرح خود را به تناسب آنها طراحی کنیم.»
لزوم توجه به طراحی صنعتی
شاید بتوان گفت نزدیک‌ترین رشته دانشگاهی که به موضوع طراحی مبلمان شهری و عناصر مبلمان شهری نزدیک است، رشته طراحی صنعتی است که در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد در 10 دانشگاه دولتی و آزاد در کشور تدریس می‌شود، دکتر مرتضایی در این زمینه می‌گوید: «در این رشته اساسا به دانشجویان طراحی محصول آموزش داده‌می‌شود، در طراحی شهری وقتی خیابان طراحی می‌شود، معماران و طراحان عناصر را طراحی می‌کنند چون می‌خواهند با کف‌سازی پیاده‌راه تناسب داشته‌باشد. مثل کاری که در خیابان ولیعصر شده‌است، تمام سطل زباله و نیمکت‌ها از سنگ است و با پیاده‌رو تناسب دارد.»
او ادامه می‌دهد: «در این میان طراحی عناصر مبلمان شهری فصل مشترک بین معماران و طراحان شهری و طراحان صنعتی است و بهترین حالت این است که وقتی از ابتدا یک خیابان قرار است طراحی شود حداقل یک تیم یا فرد طراح صنعتی در گروه طراحی شهری حضور داشته باشد، چون بعضی مواقع المان‌ها پیچیده تر است، ما همیشه نیکمت و سطل زباله نداریم، گاهی ممکن است پایه چراغ یا چراغ های خاص اوژه آن مبلمان باشد. اتفاقی که الان رخ می دهد این است که معمولا طراحان شهری یا معماران به سراغ محصولات آماده می‌روند که گاهی نتیجه خوب دارد و گاهی نامطلوب است چون مثل داراو عمومی است که طراحی و ساخته‌شده‌است و معمار شهری باید از میان آنها انتخاب کند، در این میان اگر، بودجه، زمان و امکان وجود داشته‌باشد، خوب است در پروژه‌های بزرگ یک خیابان میدان یا پارک را طراحی منظر یا معبر کنیم، همچنین بهتر است یک طراح صنعتی در تیم باشد و المان‌های اوژه همان معبر را طراحی کند.»

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • تهیه شده در: معاونت برنامه¬ریزی و توسعه سازمان زیباسازی شهر تهران- مدیریت مطالعات و آموزش-واحد آموزش نوبتو سال انتشار:1391 مباحث کتاب: تبلیغات محیطی در تعریف آکادمیک به هر نوع تبلیغ خارج از نقطه نهایی خرید…
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آمار و اطلاعات

نگارخانه