تبیین هنر محیطی در ایران:رویکردها،موئلفه ها و چالش ها/ا.نادعلیان


در دهه گذشته هنر محیطی در ایران رو به رشد بوده است. تا کنون چهل جشنواره هنر محیطی در گوشه و کنار ایران برگزار گردیده است و هنرمندان بسیاری در این جشنواره ها شرکت کرده اند. اما شاید حدود 30 هنرمند پای ثابت آن بوده اند.

حالا هنر محیطی ایران در مجامع هنری این حوزه به خوبی شناخته شده است. بیش از سی هنرمندان بین المللی در جشنواره های آن شرکت کرده اند و هنرمندان ایرانی چگونی حضور در عرصه جهانی را می دانند.

این جمع اغلب جوان هستند و کارهای هنری خودشان را با هنر محیطی آغاز کرده اند. با اینوجود افراد با سابقه و استادانی که سال ها در قلمرو نقاشی و یا مجسمه کار کرده اند نیز در جشنواره ها شرکت کردند و یا به صورت مستقل هنر محیطی را دنبال می نمایند.

هنر محیطی ایران تا کنون به صورت جدی مورد توجه قرار نگرفته است. یاداشت و پژوهش قابل اعتنا در این زمینه اندک هستند.

جشنواره هنر محیطی تهران در اسفند 1391 نقطه عطفی است که ما دستاوردهای هنر محیطی ایران را به نمایش بگذاریم. منتخبی از تصاویر اجرا شده در جشنواره های مختلف در دو ایستگاه مترو (ولی عصر و تجریش) به نمایش در خواهند آمد و بیش از سی هنرمند در ضلع جنوبی پارک لاله و بستر بلوار کشاورز چیدمان های محیطی که با محیط شهری سازگار هستند را ارائه خواهند داد.

به نظر می رسد که حالا زمان آن فرا رسیده است که هنر محیطی در ایران را تبیین نمائیم.

هدف اصلی این یادداشت پاسخ به سئوالات زیر است.

چه رویکرد ها و گرایشاتی در هنر محیطی ایران دیده می شود.

علاوه بر این ما قصد داریم این پرسش را پاسخ دهیم که آیا هنر محیطی در ایران موئلفه های بومی دارد و عملکردی متفاوت از گونه های اروپائی آن چگونه است.

در پایان چالش ها و مشکلات بسیاری که هنر محیطی در ایران با مواجه بوده است را بازگو می نمائیم.

قبل از تبیین هنر محیطی در ایران ارائه تعریف آن ضروری می باشد. نام های بسیاری برای این هنر وجود دارند، هنر زمینی ، هنر خاکی، هنر قائم به مکان ، هنر در طبیعت، هنر عناصر، هنر زیست محیط، هنر زیست ابداع، هنر اعاده، هنر بازیافت ، ...

از سوی دیگر آثار بسیاری به صورت هنر بدن، اجرا و صدا در محیط طبیعی و شهری اجرا می شوند.

 

 

تارا گودرزی

 

واژه محیط واجد وجهی زیست محیطی است. از سوئی دیگر می تواند به محیط اطراف و یا حتی اجتماعی که در آن زندگی می کنیم ارتباط داشته باشد.

گونه های مختلقی از این هنر ها در ایران رواج دارد. هنر محیطی به تنهائی، تعاریفی که در گذشته داشته است، تعاریفی که امروزه در غرب وجود دارد و تعاریفی که امروزه در ایران دنبال می شود. ما در ایران ضمن پذیرش تعاریف امروزین آن، سمت و سوی شخصی خودم را دنبال می‌نمائیم.

چند دهه قبل هنر محیطی اینگونه تعریف می شد. ایحاد یک فضای سه بعدی که مخاطب بتواند در آن راه برود. (روئین پاکباز، دائرت المعارف هنر) این تعریف هنوز می تواند اعتبار داشته باشد. اما تعاریف موازی دیگری وجود دارد که با ضرورت امروزین آن سازگار است.

به عنوان یکی از جریان پویا در عرصه معاصر هنر محیطی می‌تواند به هنری اطلاق شود که هنرمندان اغلب با استفاده از عناصر یا اشیای موجود در طبیعت یا در محیط‌های غیرمتعارف هنرشان را در همان مکان شکل و ارائه دهند؛ بنابراین چگونگی محیط پیرامون اثر و مواد مصالح موجود در محیط، در کیفیت و چگونگی اثر تاثیر دارند.

 

 

نوشین نفیسی

 

 

راحله زمردی نیا

 

 

طلیعه مجد آبادی و کوروش گلناری

 

 

کامبیز صبری

 

 

 

مجتبی رمزی

 

 

مهرداد عباس زاده

 

 

 

کریم اله خانی

 

حمید خندان دهکردی

 

 

پریسا رجبیان

 

 

پریدخت مشکزاد

 

 

 

شهرناز زرکش

 

 

فرزانه نجفی

 

 

محمد مهدی متولی طاهر

 

 

سروش شکوریان فرد

 

 

 

مهدیه دهقانی

یدن‌سان در جریان خلق یک اثر محیطی بخصوص در طبیعت گاه هنرمند چیزی از طبیعت کم کرده و گاه عنصری را به آن می‌افزاید. بنابراین در این هنر گاهی هنرمندان صرفا با رویکردی زیبایی‌شناسانه درصدد خلق آثاری هستند که چگونگی اشکال یا زیبایی آثار در اولویت قرار دارند و گاهی بار مفهومی آن پررنگ و تعهدات فرهنگی، اجتماعی و سیاسی میتوانند زمینه ساز این هنر باشند.

 

 

 

عاطفه متحیر آرانی

 

 

 

مهتاب قائمی منش

 

 

اثر فرشته زمانی

 

 

معصومه ذاکری

 

در ایران فاصله ای بین هنر محیطی ، اجرا و بدن انسان وجود ندارد. در بسیاری از موارد این هنر ها با هم ارائه می شود.

 



حمید نورآبادی

 

 

میترا سلطانی

 

 

عاطفه خاص

 

 

فرانه جلالی

 

 

میترا ارباب سلجوقی و محسن غلامی

 

هنر محیطی الزاما مانا نیست بواسطه رسانه های متنوعی ارائه میشود. از این رو به واسطه عکاسی و تصویربرداری ثبت و ارائه می‌شود.

 

 

فرشته عالمشاه

 

گاهی مستندات تصویری تدوین و به صورت چند رسانه ای و یا هنر ویدئو به نمایش در خواهد آمد.

 

 

 

اثر گروهی چیدمان و هنر صدا

جزیره هرمز

 

 

هنر صدا - حسام الدین محمدیان

 

بنابراین محیط می‌تواند طبیعی یا شهری باشد و هنرمند گاهی از مواد طبیعی یا بازمانده‌های صنعتی استفاده کند و هنری ارائه دهد که نه‌تنها از منظر زیست‌محیطی سازگار با محیط است، بلکه مختص به فضای ارائه‌شده است. جابه‌جایی یک اثر محیطی که مختص به مکان باشد ممکن است آن را کم‌ ارزش نماید. با اینوجود گاهی عناصر طبیعت به فضای نمایشگاه انتقال و به صورت چیدمان ارائه میشوند. در این صورت آنچه که این نوع آثار را با چیدمان متمایز می نماید رویکرد زیست محیطی آنهاست.

 

هنرمندان محیطی در ایران گرایش های متفاوتی را دنبال می نمایند و برگزاری جشنواره ها ی هنر محیطی متعدد در طبیعت ایران رشد و توسعه این هنر را نشان میدهد.

بنا به دلایل متعددی هنر محیطی در ایران رشد داشته است.

ارزش های و آئین ها که طبیعت و عناصر آن را پاک محسوب می کردند رو به زوال هستند. از سوئی دیگر به دلیل رشد صنعت ما با بحران محیط زیست در این جغرافیا مواجه هستیم. بحران محیط زیست جدی است و جهانی. ایران نیز بخشی از جهان است و می تواند در این روند سهمی داشته باشد.

رشد این هنر به تنوع محیط زیست و فرهنگ نیز مرتبط است. تنوع اقلیم طبیعی در کشور ایران و فرهنگ غنی و بستر مناسبی برای برگزاری جشنواره های محیطی است و همواره مورد توجه هنرمندان بوده است.

از اینرو در سال های اخیر هنر محیطی به عنوان یکی از گرایشات هنر جدید مورد توجه هنرمندان خصوصا نسل جوان قرار گرفته است.

 

ویژگی های هنر محیطی در ایران

هنر محیطی در ایران ویژگیهای خاص خودش را دارا میباشد. این هنر نسبت به فرهنگ بومی بی توجه نیست. آئین ها و سنت ها در آن دیده می شوند. از این جهت ویژگی های ملی و بومی دارد اما از حرکت جهانی بی بهره نیست.

مجاز گرائی

بر خلاف گونه های غربی که هنر محیطی را به صورت کتاب و نشر مکتوب منتشر می نمایند، در ایران هنر محیطی اغلب در محیط های مجازی ارائه می شود. این نوع نشر ارزان و متضمن حضور در عرصه بین المللی خواهد بود. نحوه عکاسی آثار برای فضای مجازی با گونه هائی که برای کتاب استفاده می شود تا حدودی متفاوت است.

 

هنر محیطی حدود آزاد اندیشی هنرمند را تعیین می نماید. ابتدا اجرا می شود و پس از آن به حضور خود مشروعیت می بخشد.

 

فراتر از محیط طبیعی

 

هنر محیطی در ایران به مسائل انسانی و اجتماعی توجه دارد. محیط محدود به محیط طبیعی و پیرامون نیست ، بلکه محیط فرهنگی و اجتماعی نیز مورد توجه قرار می گیرند.

 

 

هنری مشارکتی

 

 

از دیگر ویژگی های جداب آن کار های مشارکتی و گروهی است. هنرمندان غربی با استفاده هز سرمایه های موجود و به کارگیری نیروس انسانی کارهای خود را اجر می کنند. در ایران این گونه آثار با خرد و نیروی کار جمعی هنرمندان پیش می رود.

 

هنر محیطی بدون چالش نبوده و نیست.

جوان بودن بسیاری از هنرمندان آن این گمان را ایجاد می نماید که آثاری شکل بگیرند که الزاما ناب نباشند.

افراد سودجو به خود اجازه داده اند که آثاری که در آن نقشی نداشته اند را تحریف نموده و با چشمداشت مادی سودجوئی کنند.

 

 

اثر گروهی - پرواز 655 جزیره هرمز

 

 

گروه پنج باز

 

استقلال هنرمندان آن موجب شده که آثار فقط در فضای مجازی منتشر شود. آثار موجود در دسترس هستند و در مواردی مورد تقلید قرار گرفته اند.

 

وجه دیگر انحراف در هنر محیطی ایران انجام آثاری هستند که منشاء آنها برگرفته شده از جشنواره های هنر محیطی بوده اند اما در فرایندی حالا با شاخصه های هنر محیطی ناسازگار است. استمرار استفاده از خاک های رنگی برای آثار در مقیاس وسیع به محیط زیست آسیب خواهند رساند. در بهمن ماه 1391 در جزیره هرمز چهار تن خاک استفاده شد تا چهارمن فرش خاکی بزرگتر از قبل ساخته شود. اگرچه نتیجه آن ممکن است برای عموم جالب باشد. اما ما نباید فراموش کنیم که استفاده کمی از طبیعت به صورت هنر محیطی نتیجه معکوس خواهد داشت و طبیعت ویران می شود. اولین شرط اخلاقی هنر محیطی ایجام هنر است که با شاخصه های زیست محیطی سازگار باشد.

 

 

 

تبلیغات فرهنگی

معرفی کتاب

  • ارتباط با نشریه: تهران خیابان سید جمال الدین اسدآبادی (یوسف آباد) خیابان هفتم شماره ۲۵ واحد ۵ / تلفن: 70-22421667 (021)
معرفی کتاب و انتشارات سازمانی

آمار و اطلاعات

نگارخانه